Papirbokas magi

Ho er både sakprosaforfattar og bokmeldar, og glad i å lese. Men også for Siri Lindstad kan det vere vanskeleg å finne tid til å setje seg ned med ei bok.

– Det er noko med samfunnet vårt: Det er som om vi alle føler at vi har så lite tid. Men når eg set meg ned og les ein time, kjennest det som om eg eig tida mi. Eg tenkjer at «dette har eg tid til», seier ho.

Kva skjer eigentleg med oss når vi brukar tid på bøker? Og finst det nokon triks – for dei av oss som ønskjer å gjere meir av det?

For Lindstad ligg svaret på det siste i ein gamal, svensk øyrelappstol.

– Eg har ikkje så mange designmøblar, men akkurat den vart teikna av Carl Malmsten. Stolen er såpass oppreist at du ikkje kan sovne i han. Når eg sit der og les, saknar eg ingenting.

Undersøkingane om nordmenn sine lesevanar, sprikar. Enkelte målingar tydar på at nordmenn faktisk les meir i papirbøker enn vi gjorde på 1990-talet.

Samtidig blir det rapportert om at sjølv litteraturstudentar strevar med lange tekstar. Og ifølgje Forleggerforeningen er strøymetenester den einaste store salskanalen i allmennmarknaden som har vekst.

Anne Mangen er professor ved Nasjonalt senter for leseopplæring og leseforsking ved Universitetet i Stavanger. Ho viser til at norske barn og unge ifølgje internasjonale undersøkingar les mindre på fritida enn før og at det blir stadig vanskelegare for oss å lese lange tekstar.

– I dag blir vi overeksponerte for korte multimedia-snuttar i raske og skiftande kontekstar og tilsvarande undereksponerte for lange, statiske tekstar der ingenting lyser, blinkar eller lagar lyd. Slik får vi dårleg trening i å lese samanhengande tekst som er statisk, og som berre er tekst, seier Mangen.

Mindre djup lesing kan gå ut over evna til å reflektere, dvele og følgje komplekse tankerekker, påpeikar ho.

– Lesing handlar ikkje berre om å lære det vi les. Lesing er ein kognitiv prosess som er nært knytt til tenking. Skal vi behalde denne, har skulane ei stor oppgåve, for eg trur lesing på fritida vil fortsette å bli marginalisert.

Med det mange har kalla ei lesekrise, kjem også studiane av kva som skal til for å få oss til å lese meir. I ein studie av Ståle Wig, forskar ved Universitetet i Oslo, og kollegaer, fekk sosialantropologi-studentar i oppgåve å lese fagtekstar fem timar dagleg i to dagar. Forskarane såg at det var vanskeleg å finne roa.

Studentane skifta kroppsstilling og drakk vatn fleire gonger, før dei omsider kom inn i det som såg ut til å vere flyt-modus. Dei fekk prøve seg både med og utan teknologi tilgjengeleg: Utan teknologi fann dei roa raskare.

I eit nytt prosjekt skal Anne Mangen byggje vidare på forskinga til Wig: Ho og kollegaene skal gjennomføre såkalla «dybdelesningsseminar», der vidaregåande-elevar skal lese: på papir og digitalt, med og utan PC og smarttelefon – og åleine og i grupper.

Det kan nemleg sjå ut til at det å ha andre lesande menneske i nærleiken, hjelper oss å finne roa.

Ein av studentane i Wigs studie sa det slik:

«There is something about doing it all together, the atmosphere of calm and concentration, the shared commitment.»

Kari Spjeldnæs, førsteamanuensis og instituttleiar ved Høyskolen Kristiania, legg – akkurat som Siri Lindstad – frå seg telefonen når ho skal lese. Aller helst legg ho han i eit anna rom.

Spjeldnæs forskar på digital fråkopling.

– Å leggje vekk telefonen er det beste grepet vi kan gjere for å beskytte vår eiga tid. Mange opplever at mobilen tar frå dei tida deira, seier ho.

Sjølv har ho ein fast leseplass heime i sofaen sin, med ryggen mot armlenet og beina opp. Å skape ei god ramme rundt lesinga, er smart, meiner ho.

– Som forskar har eg snakka med mange som fortel om slike vanar. Er du ein dedikert lesar, knyt du gjerne lesinga opp til eigen identitet. Då kan det å sitje i godstolen og lese ei papirbok, vere med å definere deg som menneske.

Sjølv om Siri Lindstad elskar å lese, vil du ikkje sjå henne med ei bok på t-bana. Det er for mykje som skjer der, fortel ho. Ikkje høyrer ho på lydbøker, heller.

– Vi treng ikkje snakke ned lydboka og podkasten, men kanskje vi kan seie at i ein del tilfelle er papirboka framleis best, seier ho og legg til:

– Når vi les ei papirbok, kan vi gjere det i vårt eige tempo. Vi kan gå tilbake i teksten viss vi ikkje forstod noko. Dessutan er boka noko som blir verande der. Dét er ein av grunnane til at eg sjølv har valt å skrive bok, sjølv om eg veit at ikkje vil tene så mykje på salet.

Dessutan: Å lese hjelper henne å skrive, det hjelper henne å snakke og det hjelper henne å tenkje. I eit essay i magasinet Forskerforum fortel ho om korleis ho, gjennom å lese mursteinen «The Madwoman in the Attic» i studietida, fekk heilt nye tankar.

– Det å bli tvungen til å lese ei slik bok over lengre tid, førte til at det begynte å spire i hjernen min.

Heller ikkje Kari Spjeldnæs vil «ditche» lyd.

– Lydbøkene har gjort at mange av oss får tilgang på litteratur som vi elles ikkje ville ha lese. I tillegg gjer dei litteraturen tilgjengeleg for alle som strevar med å lese. Det har stor verdi for mange.

Likevel er det større skilnader på lyd og tekst enn vi lett tenkjer, påpeikar ho.

– Synsinntrykk og høyrsleinntrykk har ulike destinasjonar i hjernen. Når du les tekst, må du forme bokstavar til ord, ord til setningar og så vidare. Det krev meir omfattande fordjuping enn det å lytte.

Viss du lyttar til ein tekst andre har lese inn, hoppar du over desse ledda, og du får ein del tilleggsinformasjon med på kjøpet – tonefall, for eksempel – som hjelper deg å tolke teksten.

I tillegg er det slik at vi, når vi lyttar, ofte gjer ein annan aktivitet i tillegg. Da er det lett å falle ut. Og skal vi hugse informasjon, må vi vere til stades, ifølgje Spjeldnæs.

– Her er lesinga i ein unik posisjon: Les du godt, gjer du berre det.